अतः समृद्ध्यादौ वा ॥ ८। १। ४४॥

Saṃskṛta Commentary

समृद्धि इत्येवमादिषु शब्देषु आदेरकारस्य दीर्घो वा भवति ॥ सामिद्धी समिद्धी । पासिद्धी पसिद्धी । पायडं पयडं । पाडिवया पडिवया । पासुत्तो पसुत्तो । पाडिसिद्धी पडिसिद्धी। सारिच्छो सरिच्छो । माणंसी मणंसी । माणंसिणी मणंसिणी । आहिआई अहिआई । पारोहो परोहो । पावासू पवासू । पाडिप्फद्धी पडिप्फद्धी ॥ समृद्धि । प्रसिद्धि | प्रकट । प्रतिपत् । प्रसुप्त । प्रतिसिद्धि । सदृक्ष । मनस्विन् । मनस्विनी । अभिजाति । प्ररोह । प्रवासिन् । प्रतिस्पर्द्धिन् ॥ आकृतिगणोऽयम्, तेन-अस्पर्शः → आफंसो । परकीयम् → पारकेरं पारक्कं । प्रवचनम् → पावयणं । चतुरन्तम् → चाउरन्तं इत्याद्यपि भवति ॥

One-line English Meaning

For the words samṛddhi, et al., words, the first ‘a’ vowel optionally becomes ‘ā’. For eg., samṛddhi → sāmiddhī.

One-line Hindi Meaning

समृद्धि आदि शब्दों के आदि अकार का विकल्प से आकार-रूप परिवर्तन होता है। जैसे समृद्धिः → सामिद्धी।

Short English Meaning

Samṛddhi, etc., is a group of words where the first ‘a’ vowel is optionally changed to ‘ā’. Hence, for words like samṛddhi → sāmiddhī/samiddhi are Prākṛta forms. Similar formulation is seen for other words in this group.

• Words in group:
  • prasiddhi → pāsiddhi/pasiddhi
  • prakaṭa → pāyaḍa/payaḍa
  • pratipat → pāḍivayā/paḍivayā
  • prasupta → pāsutta/pasutta
  • pratisiddha → pāḍisiddha/paḍisiddha
  • sadṛkṣa → sāriccha/sariccha
  • manasvin → māṇaṃsī/maṇaṃsi
  • manasvinī → māṇaṃsiṇī/maṇaṃsiṇī
  • abhijāti → āhiāī/ahiāī
  • praroha → pāroha/paroha
  • pravāsin → pāvāsū/pavasū
  • pratispardhin → pāḍipphaddhī/paḍipphaddhī

The words meantioned by Hemacandrasūri are: samṛddhi, prasiddhi, prakaṭa, pratipat, prasupta, pratisiddha, sadṛkṣa, manasvin, manasvinī, abhijāta, praroha, pravāsin, pratispardhin.

Short Hindi Meaning

समृद्धि आदि शब्दों में वर्तमान आदि अकार का विकल्प से आकाररूप परिवर्तन होता है। जैसे समृद्धि → सामिद्धि/समिद्धि इत्यादि। इस गण में वर्तमान अन्य नामों में भी इसी प्रकार से विधि आश्रित की जाती है।

• आकृति गण में समाविष्ट धातुओं इस प्रकार परिवर्तन होंगे -
  • प्रसिद्धि → पासिद्धि/पसिद्धि
  • प्रकट → पायड/पयड
  • प्रतिपत् → पाडिवया/पडिवया
  • प्रसुप्त → पासुत्त/पसुत्त
  • प्रतिसिद्ध → पाडिसिद्ध/पडिसिद्ध
  • सदृक्ष → सारिच्छ/सरिच्छ
  • मनस्विन् → माणंसी/मणंसी
  • मनस्विनी → माणंसिणी/मणंसिणी
  • अभिजाति → आहिआई/अहिआई
  • प्ररोह → पारोह/परोह
  • प्रवासिन् → पावासू/पवसू
  • प्रतिस्पर्धिन् → पाडिप्फद्धी/पडिप्फद्धी

उक्त शब्दों के विषय में हेमचन्द्रसूरिजीने वृत्ति में निर्देश किया है।

English Annotation

This rule applies not only to the words mentioned by Hemacandra, but as per mention in commentary - ākṛtigaṇa, it shall persist to apply even in other words. He illustrates this by giving examples asparśa, parakīya, pravacana and caturanta.

• Other Grammarians:
  • Lakṣmīdhara (in Ṣaḍbhāṣācandrikā) adds prakṛta and prastuta. [tu samṛddhyādau 1.2.10]
  • Kramadīśvara (in Prākṛtādhyāya) adds sadṛśa.
  • Pischel illustrates similar occurrences in āgama texts and lexical texts. For eg., paḍisāra and pāḍisāra for pratismara.
• pratipad - striyāmādavidyutaḥ 8.1.15 changes ending to -ā.
• sadṛkṣa - dṛśaḥ kvip-ṭak-sakaḥ 8.1.142 changes dṛ to ri.
• manasvin, manasvinī - vakrādāvantaḥ 8.1.26 adds anusvāra within the word.
• pravāsin - pravākīkṣau 8.1.95 changes last vowel to ‘u’

Though bahulam 8.1.2 was prevalent which would optionally make the vowel ‘a’ longer in an instance and there was also dīrghahrasvau mitho vṛttau 8.1.4 which would make the ‘a’ longer, this sūtra is made with objective of ruling out only option long forms of ‘a’. The earlier rule could change ‘a’ to something else as well and the latter one makes only one instance possible.