Mūrkhaśataka — Jaina Literature Portal

Publication Details

NameMūrkhaśatakaṃ AuthorRatnaśekharasūri PublisherŚāstrasandeśa (2009) PublicationŚāstrasandeśamālā Volume 21 EditorVinayarakṣitavijaya Digitised byVyom A. Shah

Metre: Anuṣṭubh — pañcamaṃ laghu sarvatra saptamaṃ dvicaturthayoḥ. ṣaṣthaṃ guru ca pādānāmetat padyasya lakṣaṇam..

वृत्तम्: पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः। षष्ठं गुरु च पादानामेतत् पद्यस्य लक्षणम्॥

Mūrkhaśatakaṃ by Ratnaśekharasūri

śṛṇu mūrkhaśataṃ rājaṃstaṃ taṃ bhāvaṃ vivarjaya.
yena tvaṃ rājase loke doṣahīno maṇiryathā..1..

sāmarthye vigatodyogaḥ svaślāghī prājñaparṣadi.
veśyāvacasi viśvāsī pratyayī dambhaḍambare..2..

dyūtādivittabaddhāśaḥ kṛṣyādyāyeṣu saṃśayī.
nirbuddhiḥ prauḍhakāryārthī viviktarasiko vaṇik..3..

ṛṇena sthāvarakretā sthaviraḥ kanyakāvaraḥ.
vyākhyātā cā'śrute granthe pratyakṣārthe'pyapahnuvī..4..

capalāpatirīrṣyāluḥ śaktaśatroraśaṅkitaḥ.
dattvā dhanānyanuśayī kavinā haṭhapāṭhakaḥ..5..

aprastāve paṭurvaktā prastāve maunakārakaḥ.
lābhakāle kalahakṛnmanyumān bhojanakṣaṇe..6..

kīrṇārtha: sthūlalābhena lokoktau kliṣṭasaṃskṛtaḥ.
putrādhīne dhane dīnaḥ patnīpakṣārthayācakaḥ..7..

bhāryākhedātkṛtodvāhaḥ putrakopāttadantakaḥ.
kāmukaspardhayā dātā garvavānmārgaṇoktibhiḥ..8..

dhīdarpānna hitaśrotā kulotsekādasevakaḥ.
dattvārthān durlabhān kāmī dattvā śulkamamārgagaḥ..9..

lubdhe bhūbhuji lābhārthī nyāyārthī duṣṭaśāstari.
kāyasthe snehabaddhāśaḥ krūre mantriṇi nirbhayaḥ..10..

kṛtaghne pratikāryārthī nīrase guṇavikrayī.
svāsthye vaidyakriyānveṣī rogī pathyaparāṅmukhaḥ..11..

lobhena svajanatyāgī vācā mitravirāgakṛt.
lābhakāle kṛtālasyo maharddhiḥ kalahapriyaḥ..12..

rājyārthī gaṇakasyoktyā mūrkhamantre kṛtādaraḥ.
durbalabādhāyāṃ dṛṣṭadoṣāṅganāratiḥ..13..

kṣaṇarāgī guṇābhyāse sañcaye'nyaiḥ kṛtavyayaḥ.
nṛpānukārī maunena jane rājādinindakaḥ..14..

duḥkhe darśitadainyārttiḥ sukhe vismṛtadurgatiḥ.
bahuvyayo'lparakṣāyai parīkṣāyai viṣāśanaḥ..15..

dagdhārtho dhātuvādena rasāyanarasaḥ kṣayī.
ātmasaṃbhāvanāstabdhaḥ krodhādātmavadhodyataḥ..16..

nityaṃ niṣphalasañcārī yuddhaprekṣī śarāhataḥ.
kṣayī śaktavirodhena svalpārthaḥ sphītaḍambaraḥ..17..

paṇḍito'smīti vācālaḥ subhaṭo'smīti nirbhayaḥ.
udvejano'tistutibhirmarmabhedī smitoktibhiḥ..18..

daridrahastanyastārthaḥ sandigdhe'rthe kṛtavyayaḥ.
svavyaye lekhyodvegī daivāśātyaktapauruṣaḥ..19..

goṣṭhīratirdaridraśca dainye vismṛtabhojanaḥ.
guṇahīnaḥ kulaślāghī gītagāyī kharasvaraḥ..20..

bhāryābhayānniṣiddhārthī kārpaṇyenāptadurdaśaḥ.
vyaktadoṣajanaślāghī sabhāmadhyārddhanirgataḥ..21..

dūto vismṛtasandeśaḥ kāsavāṃścaurikārataḥ.
bhūribhojyavyayaḥ kīrtyaiḥ ślāghāyai svalpabhojanaḥ..22..

svalpabhojye'tirasiko vikṣiptaśchadmacāṭubhiḥ.
veśyāsapatnakalahī dvayormantre tṛtīyakaḥ..23..

rājaprasāde sthiradhīranyāyena vivardhiṣuḥ.
arthahīno'rthakāryārthī jane guhyaprakāśakaḥ..24..

ajñātapratibhūḥ kīrtyai hitavādini matsarī.
sarvatra viśvastamanā na lokavyavahāravit..25..

bhikṣukaścoṣṇabhojī ca guruśca śithilakriyaḥ.
kukurmaṇyapi nirlajjaḥ syānmūrkhaśca sahāsagīḥ..26..

mūrkhāṇāṃ śatamityeduktamavyavahāriṇām.
jāḍyānnibiḍatāmeti yeṣāṃ pāṇḍityakhaṇḍatā..27..

iti ratnaśekharasūriviracitaṃ mūrkhaśatakaṃ sampūrṇam

रत्नशेखरसूरिविरचितं मूर्खशतकम्

शृणु मूर्खशतं राजंस्तं तं भावं विवर्जय।
येन त्वं राजसे लोके दोषहीनो मणिर्यथा॥१॥

सामर्थ्ये विगतोद्योगः स्वश्लाघी प्राज्ञपर्षदि।
वेश्यावचसि विश्वासी प्रत्ययी दम्भडम्बरे॥२॥

द्यूतादिवित्तबद्धाशः कृष्याद्यायेषु संशयी।
निर्बुद्धिः प्रौढकार्यार्थी विविक्तरसिको वणिक्॥३॥

ऋणेन स्थावरक्रेता स्थविरः कन्यकावरः।
व्याख्याता चाऽश्रुते ग्रन्थे प्रत्यक्षार्थेऽप्यपह्नुवी॥४॥

चपलापतिरीर्ष्यालुः शक्तशत्रोरशङ्कितः।
दत्त्वा धनान्यनुशयी कविना हठपाठकः॥५॥

अप्रस्तावे पटुर्वक्ता प्रस्तावे मौनकारकः।
लाभकाले कलहकृन्मन्युमान् भोजनक्षणे॥६॥

कीर्णार्थ: स्थूललाभेन लोकोक्तौ क्लिष्टसंस्कृतः।
पुत्राधीने धने दीनः पत्नीपक्षार्थयाचकः॥७॥

भार्याखेदात्कृतोद्वाहः पुत्रकोपात्तदन्तकः।
कामुकस्पर्धया दाता गर्ववान्मार्गणोक्तिभिः॥८॥

धीदर्पान्न हितश्रोता कुलोत्सेकादसेवकः।
दत्त्वार्थान् दुर्लभान् कामी दत्त्वा शुल्कममार्गगः॥९॥

लुब्धे भूभुजि लाभार्थी न्यायार्थी दुष्टशास्तरि।
कायस्थे स्नेहबद्धाशः क्रूरे मन्त्रिणि निर्भयः॥१०॥

कृतघ्ने प्रतिकार्यार्थी नीरसे गुणविक्रयी।
स्वास्थ्ये वैद्यक्रियान्वेषी रोगी पथ्यपराङ्मुखः॥११॥

लोभेन स्वजनत्यागी वाचा मित्रविरागकृत्।
लाभकाले कृतालस्यो महर्द्धिः कलहप्रियः॥१२॥

राज्यार्थी गणकस्योक्त्या मूर्खमन्त्रे कृतादरः।
दुर्बलबाधायां दृष्टदोषाङ्गनारतिः॥१३॥

क्षणरागी गुणाभ्यासे सञ्चयेऽन्यैः कृतव्ययः।
नृपानुकारी मौनेन जने राजादिनिन्दकः॥१४॥

दुःखे दर्शितदैन्यार्त्तिः सुखे विस्मृतदुर्गतिः।
बहुव्ययोऽल्परक्षायै परीक्षायै विषाशनः॥१५॥

दग्धार्थो धातुवादेन रसायनरसः क्षयी।
आत्मसंभावनास्तब्धः क्रोधादात्मवधोद्यतः॥१६॥

नित्यं निष्फलसञ्चारी युद्धप्रेक्षी शराहतः।
क्षयी शक्तविरोधेन स्वल्पार्थः स्फीतडम्बरः॥१७॥

पण्डितोऽस्मीति वाचालः सुभटोऽस्मीति निर्भयः।
उद्वेजनोऽतिस्तुतिभिर्मर्मभेदी स्मितोक्तिभिः॥१८॥

दरिद्रहस्तन्यस्तार्थः सन्दिग्धेऽर्थे कृतव्ययः।
स्वव्यये लेख्योद्वेगी दैवाशात्यक्तपौरुषः॥१९॥

गोष्ठीरतिर्दरिद्रश्च दैन्ये विस्मृतभोजनः।
गुणहीनः कुलश्लाघी गीतगायी खरस्वरः॥२०॥

भार्याभयान्निषिद्धार्थी कार्पण्येनाप्तदुर्दशः।
व्यक्तदोषजनश्लाघी सभामध्यार्द्धनिर्गतः॥२१॥

दूतो विस्मृतसन्देशः कासवांश्चौरिकारतः।
भूरिभोज्यव्ययः कीर्त्यैः श्लाघायै स्वल्पभोजनः॥२२॥

स्वल्पभोज्येऽतिरसिको विक्षिप्तश्छद्मचाटुभिः।
वेश्यासपत्नकलही द्वयोर्मन्त्रे तृतीयकः॥२३॥

राजप्रसादे स्थिरधीरन्यायेन विवर्धिषुः।
अर्थहीनोऽर्थकार्यार्थी जने गुह्यप्रकाशकः॥२४॥

अज्ञातप्रतिभूः कीर्त्यै हितवादिनि मत्सरी।
सर्वत्र विश्वस्तमना न लोकव्यवहारवित्॥२५॥

भिक्षुकश्चोष्णभोजी च गुरुश्च शिथिलक्रियः।
कुकुर्मण्यपि निर्लज्जः स्यान्मूर्खश्च सहासगीः॥२६॥

मूर्खाणां शतमित्येदुक्तमव्यवहारिणाम्।
जाड्यान्निबिडतामेति येषां पाण्डित्यखण्डता॥२७॥

इति रत्नशेखरसूरिविरचितं मूर्खशतकं सम्पूर्णम्